Rudy's ruimte

Nou als dat systeemdenken dan zo geweldig is, Rudy, waarom is het dan niet overal aanwezig? Das een goeie vraag en ik denk dat daar ook weer een prima verklaring voor is. Sterker nog: om dat inzichtelijk te maken kunnen we gebruik maken van precies weer dat systeem-denken. Het is te ingewikkeld, te veel papier-spul van de kletsende klasse, we zijn verslaafd aan oppervlakkige praters me one-liners, dat beloont de gemakzucht in ons. Een voorlopige afronding van deze reeks dan maar, het is niet anders, ook wij/ik sta aan de kant en hoor bij die kletsende, onderzoekende, klasse die nog geen deuk in een pakje boter slaat. We worden geregeerd door de korte termijn incidenten en het gezwatel daaromheen.

Waarom wordt er zo weinig gedaan met deze inzichten uit de systems thinking? Dat zouden we zelf ook weer in een diagram kunnen zetten.

Het is precies de soort verwondering waarmee we een gloednieuwe systeemplaat kunnen bouwen. Waarom blijven we met z’n allen pleisters plakken op symptomen, terwijl de oerteksten van het systeemdenken al decennia de blauwdrukken voor échte oplossingen bieden? Als we de wetten van Meadows en Kim toepassen op de systems thinking-community zelf, zien we dat het uitblijven van brede adoptie geen toeval is, maar het resultaat van een perfect functionerend, hardnekkig maatschappelijk systeem.

FORMAT: Waarom de wereld systeemdenken negeert

De vicieuze cirkels van korte-termijnpolitiek, cognitieve bandbreedte en de status quo.

1. Verwondering

Waarom worden de glasheldere inzichten van systeemdenkers al dertig jaar geprezen in managementboeken, maar blijft de praktijk hardnekkig sturen op lineaire pleisters en symptoombestrijding?

2. Het Probleem

Lineaire oplossingen voelen onmiddellijk intuïtief en leveren snelle, zichtbare resultaten op de korte termijn. Systeemoplossingen zijn contra-intuïtief, onzichtbaar op de korte termijn en vereisen vaak dat een situatie eerst slechter wordt voordat hij beter wordt (de wet van de vertraging). Vakmanschap is niet hetzelfde als Systeemontwerp.

3. De Lussen (Het Diagram)

Centraal in dit nieuwe diagram staat een politicus of bestuurder achter een bureau, zwetend onder de flitsers van de media (Events), met een gedachtenwolk: “Ik moet NU daadkracht tonen, de verkiezingen zijn volgend jaar!”

R1 – De Korte-Termijn Beloningslus (De Media- & Politiek-motor)

• [Acute Gebeurtenis / Crisis (Event)] –> [Maatschappelijke Onrust & Roep om Actie] –> [Focus op Zichtbare Korte-Termijn Actie / Pleister plakken] –> [Acute verlichting van het symptoom].
• Dit leidt tot direct politiek succes en media-aanzien voor de bestuurder (virtuous loop voor de politicus, vicious loop voor de maatschappij). De prikkel om naar de diepere structuur te kijken verdwijnt volledig, waardoor de [Acute Gebeurtenis] na een delay (vertraging) in heftiger vorm terugkeert.

R2 – De “Addictie aan Praters” / Abstractielus

• Wanneer de crisis door de vertraging toch weer terugkeert, schiet het bestuur in de reflex die we kennen uit de ‘Vakmensen-plaat’: [Meer plannen, subsidies, experts en overleggen over overleggen].
• Dit leidt tot een groei van de bestuurlijke schil (meer praten dan doen). Deze hoogopgeleide adviseurs hebben zelf geen huid in het spel (nauwelijks zelf last van de crisis). Zij worden beloond voor het managen van de crisis, niet voor het oplossen ervan (Meadows’ Shifting the Burden archetype). Het managen van de crisis wordt een verdienmodel, wat de status quo vergrendelt.

R3 – De “Success to the Successful” van Lineaire Macht

• De partijen en instanties die het hardst profiteren van de huidige lineaire structuren (zoals de schulden-industrie in de zzp-casuïstiek, of grote corporaties in de economie) gebruiken hun winst en status om lobbykracht te kopen.
• Zij beïnvloeden de Rules (de wetten en fiscale prikkels) van het systeem in hun eigen voordeel. Hierdoor krijgt een holistische, systemische verandering die de macht of winst herverdeelt, simpelweg geen institutionele voet aan de grond.

B1 – De Zwakke Systeem-Actielus (De Frustratie van de Denker)

• [Morele Spanning / Systeemdenkers die waarschuwen] –> [Boeken schrijven / Diagrammen maken] –> [Tijdelijk moreel goed gevoel bij de elite (“Start with Why” of cursussen consumeren)].
• Maar omdat de persoonlijke of politieke kosten om de werkelijke structuur te veranderen te hoog zijn, ebt de druk weg. De kritiek is geconsumeerd en de oude praktijk blijft intact.

4. De Onderstroom (Mental Models onderaan de plaat)

De diepe aannames die dit hele falende systeem in de benen houden:

• “Als we het niet kunnen meten in harde cijfers (parameters/GNP), bestaat het niet.”
• “Ieder is verantwoordelijk voor zijn eigen succes (ideologie van de zelfredzaamheid).”
• “Oorzaak en gevolg liggen altijd dicht bij elkaar in tijd en ruimte (lineair denken).”
• “De schuld ligt bij de poppetjes, niet bij het systeem.”

5. De Ultieme Systeemconclusie (These)

THESE: De wereld negeert systeemdenken niet omdat de diagrammen te ingewikkeld zijn, maar omdat onze maatschappelijke instituties (media, politiek, markt) volledig zijn geoptimaliseerd voor de korte termijn. Systeemdenken vereist dat we comfort, status of kortstondig electoraal gewin inleveren om te investeren in een structuur die pas na een lange vertraging vrucht draagt. Zolang de praters worden beloond voor het blussen van de brand, blijft de brandstichter buiten schot.

Meer detail in de pdf Inmiddels heb ik ook wel weer geleerd dat deze systeemplaat te complex is en zeker toe is aan een paar revisies, het kan strakker en meer to the point, met blokken en modules, met kleuren en de hele rataplan.

Meer in lekentaal

Als we deze plaat vertalen naar lekentaal, ontdekken we precies de tragische reden waarom systeemdenken als een prachtig idee in theorie blijft hangen, maar in de echte wereld bijna nooit een groot succes wordt. Het systeem is simpelweg zó ontworpen dat pleisters plakken loont, en echt systeemontwerp wordt afgestraft.

1. R1: De Pleisterlus (Het snelle succes)

Kijk naar het midden van de plaat. Er gebeurt iets ergs in het nieuws: een acute gebeurtenis of crisis. De maatschappij raakt in onrust en schreeuwt om actie.

• De menselijke reflex: Een politicus of manager moet nu daadkracht tonen, want de verkiezingen of de kwartaalcijfers komen eraan. Wat doet hij? Hij kiest voor een zichtbare korte-termijnactie: een pleister plakken.
• De vicieuze cirkel: Die pleister zorgt direct voor een zichtbaar resultaat: de crisis is heel even onderdrukt. De politicus krijgt applaus, media-aanzien en een prikkel om de volgende keer weer een pleister te plakken. Maar omdat de diepere oorzaak niet is aangepakt, keert de crisis na een tijdje (de wet van de vertraging) in een nóg heftigere vorm terug.

2. R2: De Bestuurslus (Het verdienmodel van de praters)

Zodra de crisis harder terugkeert, schiet de organisatie in een tweede reflex: er worden commissies opgericht. Er komen meer nota’s, subsidies, experts en “overleggen over overleggen”.

• Dit zorgt voor een enorme groei van de bestuurlijke schil. Zoals het kader in de plaat treffend zegt: deze ‘oplossers en adviseurs’ hebben zelf geen huid in het spel. Ze worden niet beloond voor het écht oplossen van de worteloorzaken, maar voor het beheren, archiveren en begeleiden van de crisis. De crisis managen is hun werk geworden; ze leven ervan. Échte systeemoplossingen worden hiermee vakkundig afgewenteld.

3. R3: De Lobbylus (De status quo beschermt zichzelf)

Aan de rechterkant zie je de harde machtsstructuur. De gevestigde belangen, grote corporaties en de industrieën die juist geld verdienen aan de huidige, haperende systemen (denk aan de schulden-industrie bij zzp’ers), willen helemaal geen verandering.

• Zij gebruiken hun macht en middelen voor lobbykracht en politieke campagnefinanciering. Hiermee manipuleren ze de spelregels (de wetgeving) in hun eigen voordeel. De status quo blijft intact, en elke structurele herverdeling van macht of middelen wordt geblokkeerd.

4. B1: De Zwakke Denkloop (Waarom boeken en cursussen niet helpen)

Helemaal linksonder zie je de systems thinking-community zelf aan het werk. Systeemdenkers zien het probleem, worden nerveus en roepen “Let op!”. Ze schrijven boeken, maken analyses en tekenen diagrammen (zoals deze).

• Wat doet de elite? Die vindt het reepinteressant. Ze consumeren de kritiek op cursussen en conferenties. Dat geeft hen tijdelijk een moreel goed gevoel en dempt het acute schuldgevoel. Maar omdat de echte regels en prikkels niet veranderen, wordt de kritiek simpelweg geconsumeerd en geabsorbeerd, terwijl de structuur onveranderd blijft. Het is decoratie geworden.

De harde conclusie in lekentaal

De vlijmscherpe conclusie staat in de THESE rechtsonder: De goudmijn van de korte termijn is te lucratief. Systeemdenken vraagt om iets wat ons brein en onze politiek haten: nu comfort, status of electoraal gewin inleveren voor een structurele oplossing die pas over een paar jaar (na een lange vertraging) vrucht draagt. Systeemdenken wordt nooit een groot succes omdat we in een maatschappij leven waarin de praters worden beloond voor het blussen van de brand, waardoor de brandstichter altijd buiten schot blijft.