796 Systeemdiagrammen (11: check de boekjes)
De vorige circa 10 systeemdiagrammen heb ik gemaakt (laten maken) op basis van een eigen format en werkwijze uit de praktijk aangevuld met relevante inhoudelijke bronnen voor de casuïstieken. Ik heb nog een stapel boeken en papers liggen uit diezelfde tijd waarin staat uitgelegd hoe je het zou moeten doen volgens de regels van de kunst. Ik heb daar twee bronnen uit geselecteerd (Daniel Kim en Donella Meadows) als check. De oerbron over systeem-denken is overigens Peter Senge met zijn 5th discipline, ook ooit wel bestudeerd.
Ik had in de vorige blog al wat van de boek-inzichten laten doorwerken in de ‘papierval’-casus. Maar we gaan nog een stap of wat verder. Hoever kun en moet je gaan? Nog wat elementen erin, nog wat nuanceringen. En mijn conclusie is: we raken dan van het pad af, het wordt te complex, waar moet je beginnen, wat is de kern. De crux blijft toch mensenwerk en dat is kiezen waar je het accent wilt leggen en wat je wilt weghalen. Soms is de eerste output de beste en is de neiging daar nog wat aan te gaan frommelen niet productief. Maak verschillende diagrammen voor de deelvraagstukken.
Dus kijk in deze blog niet te veel naar de inhoud. De moraal is: destijds hadden we de kern al goed te pakken met onze huis-tuin-en-keuken tekeningen, lekker puur en best okay. Geschikt om in een klein gezelschap de discussie te voeren, voor jezelf om de materie beter te begrijpen en samen te vatten. Anno 2026 kunnen we dat veel mooier doen en voegt AI daar extra dimensies aan toe met vooral een betere uitleg en consequent gebruik van taal en vorm. Het gevaar van dit gemak is dan meteen de valkuil, dat je het te mooi wilt maken, waardoor je weer afgeraakt van je eigenlijke doel. Ook dit proces zouden we zo weer in een diagrammetje kunnen zetten, maar dan ben je echt aan het doorslaan niet? En wat die boeken betreft, gewoon erbij halen en doorlezen, niks mis mee, maar voor mij geen reden het anders te gaan doen. 2026 is een verfijning en vermooiing van de basis die we in 2014 al hadden staan.
Update: helemaal onderaan vrij onverwachts na indikking en opschoning weer een mooie versie vol eenvoud en met de kern. Hoe een zinloze omzwerving de verkeerde kant op met terugwerkende kracht toch nog zijn vruchten afwerpt!
Samenvatting Bron 1: Introduction to Systems Thinking (Daniel Kim)
Kim definieert een systeem als een groep onderling verbonden delen met een specifiek doel. Zonder doel of onderlinge afhankelijkheid is het slechts een verzameling losse onderdelen (een collection). De belangrijkste concepten uit deze bron zijn:
1. De IJsberg (The Iceberg)
We leven in een wereld die gericht is op Events (gebeurtenissen die we dagelijks zien, de punt van de ijsberg). Daaronder liggen Patterns (trends over de tijd). De onderste, onzichtbare laag bestaat uit Systemic Structures (hoe het systeem is ingericht). Alleen door structuren aan te pakken, hebben we échte hefboomwerking (leverage) om de toekomst te veranderen.
2. Mentale Modellen en Visie (De diepere lagen)
Kim voegt nog twee cruciale lagen toe onder de ijsberg:
- Mental Models: De diepe overtuigingen en aannames die we hebben over hoe de wereld werkt. Zij zijn de “bouwtekeningen” voor de structuren.
- Vision: Wat we willen creëren; de leidende kracht achter onze mentale modellen.
3. Systeemtaal en Notatie
Systemen gedragen zich via slechts twee basisprocessen:
- Reinforcing loops (R): Motoren van exponentiële groei of totale ineenstorting (virtuous of vicious).
- Balancing loops (B): De stabilisatoren die streven naar een doel of evenwicht (zoals een thermostaat). Ze worden gedreven door een Gap (het gat tussen de gewenste situatie en de feitelijke situatie).
- Delays (Vertragingen): De verborgen spelbrekers in elk systeem (fysiek, transactioneel, informatief of perceptueel). Vertragingen maken systemen onvoorspelbaar en veroorzaken vaak dat situaties eerst slechter worden voordat ze beter worden.
Verschillen met jouw huidige aanpak
Als we jouw succesvolle platen (zoals papierval-overrood-verbeterd.png) spiegelen aan Daniel Kim, vallen de volgende structurele verschillen op:
1. Het concept van de ‘Gap’ (Het Doel)
- Jouw aanpak: Jij verbindt toestanden en factoren direct aan elkaar via plusjes en minnetjes (bijv.
[Stress]–>[Post niet openmaken]). - Daniel Kim: Volgens Kim wordt elke balancerende lus (B) aangestuurd door een doel en een gap (het verschil tussen doel en realiteit). Bijvoorbeeld: het gat tussen Benodigde winst en Feitelijke winst drijft het gedrag van de ondernemer.
2. De rol van Vertragingen (Delays) expliciet maken
- Jouw aanpak: De factor tijd zit impliciet in je teksten (bijv. “groeit in de tijd naar duizenden euro’s”).
- Daniel Kim: Kim gebruikt een specifieke notatie (vaak een dubbele streep of het woord ‘Delay’ op een pijl) om aan te geven dat een gevolg pas na verloop van tijd optreedt. Juist die vertraging verklaart waarom de zzp’er in het begin denkt dat het wel meevalt, totdat de bom (R3) ineens barst.
3. De ijsberg-lagen (Mentale modellen) als actieve knoppen
- Jouw aanpak: Jij zet ‘Onderstroom’ (zoals schaamte, onkunde) heel mooi in losse vakjes onderaan je plaat.
- Daniel Kim: Kim zou willen dat die mentale modellen (de overtuiging: “ik ben eigen baas dus ik doe wat ik wil”) een harde, actieve box binnen de cirkel worden, omdat die overtuiging direct het destructieve gedrag aanjaagt.
Samenvatting Bron 2: Thinking in Systems (Donella Meadows)
De kern van Meadows’ visie is dat systemen hun eigen gedrag veroorzaken. Een externe gebeurtenis (een event) kan dat gedrag loslaten, maar de manier waarop het systeem reageert, ligt besloten in de interne structuur. Haar belangrijkste concepten zijn:
1. Stocks (Voorraden) als buffers en momentum
Stocks zijn de fundamenten van elk systeem; het zijn accumulaties van materiaal of informatie over de tijd (bijv. geld, voorraad, maar ook zelfvertrouwen of hoop). Stocks veranderen langzaam. Ze werken als vertragers, schokdempers en buffers. Omdat flows (stromen) tijd nodig hebben om te stromen, hebben stocks een enorme inherente momentum. Je kunt een economie of gedrag niet van de ene op de andere dag omdraaien.
2. Shifting Dominance (Verschuivende dominantie)
Systemen hebben vaak meerdere lussen die tegelijk aan dezelfde voorraad trekken. Het gedrag van het systeem verandert (de lijn op een grafiek buigt) zodra de dominantie verschuift van de ene lus naar de andere.
3. System Traps (Systeemvalstrikken / Archetypen)
Meadows beschrijft specifieke, hardnekkige structuren die overal in de maatschappij misleidend gedrag vertonen:
- Policy Resistance (Beleidsresistentie): Verschillende actoren trekken allemaal naar hun eigen doel. Als één actor harder trekt, intensiveren de anderen hun inspanningen ook (ratchet mode). Iedereen is doodmoe, en het systeem blijft op een plek waar niemand het wil.
- Success to the Successful (Succes trekt succes aan): De winnaar van een competitie krijgt de middelen om de volgende ronde nog makkelijker te winnen. Dit creëert een vicieuze cirkel die de markt monopoliseert en de verliezers uitsluit of bankrouteert.
- Shifting the Burden / Addiction (Last verschuiven / Verslaving): Een intervenor lost het symptoom op met een snelle en makkelijke ingreep, maar pakt de wortel niet aan. Hierdoor degenereert het zelfherstellend vermogen van het systeem, waardoor de ingreep steeds vaker en harder nodig is.
4. Leverage Points (Hefboompjes)
Meadows rangschikt waar je in een systeem moet ingrijpen. Numbers (subsidies, parameters, boetebedragen) staan helemaal onderaan (de minst effectieve plek). Veel hoger staan Information flows (nieuwe feedbacklussen maken) en de Rules van het systeem (prikkels en limieten veranderen).
Verschillen en Synergieën met onze aanpak
Jouw verbeterde plaat over de ‘papier-val’ ademt al veel van Meadows, maar met haar ‘oertekst’ in de hand zien we exact waar de overstap van een goede plaat naar een meesterwerk zit:
1. De transformatie van R3 naar “Success to the Successful”
- Onze aanpak: We noemen R3 nu een ‘Verdienmodellus’ van de incassobureaus en deurwaarders.
- Meadows’ blik: Dit is een loepzuivere Success to the Successful-trap. Hoe groter de achterstand van de ondernemer, hoe meer juridische en financiële macht de deurwaarder krijgt om kosten te stapelen. De deurwaarder gebruikt die winst om zijn incassomachine te professionaliseren, waardoor de zzp’er nog kanslozer wordt. Door dit expliciet te benoemen, verschuift de schuld van ‘gemene incassobureaus’ naar een structurele wetmatigheid van het systeem.
2. OverRood en de “Addiction / Burden Shifting” valstrik
- Onze aanpak: We zien OverRood (B1) als de reddende doorbraaklus.
- Meadows’ blik: Hier schuilt een enorm gevaar voor OverRood zelf. Als OverRood de administratie overneemt van de ondernemer, verschuiven ze de last. De ondernemer ervaart direct minder stress, maar zijn eigen ‘papier-discipline’ atrofieert (verslapt). Zodra OverRood weggaat, klapt de Papierval (R1) direct weer dicht. De echte hefboom van OverRood is dus niet het overnemen van de taak, maar het herstellen van de interne feedbackloop van de ondernemer (R4).
3. De parameters versus de informatiestroom (Het oerwoud aan regels)
- Onze aanpak: We focussen op de hoogte van de boetes en de hoeveelheid regels (bovenin de ’trein’).
- Meadows’ blik: De Belastingdienst focust nu op parameters (een automatische boete sturen). Dit is een zwakke hefboom. De echte hefboom zit in Information flows: de feedback (de boete of de waarschuwing) moet direct en confronterend in de front hall van de ondernemer belanden (zoals de energiemeter), in plaats van weggestopt in een digitale map of een ongeopende envelop.
Wat gaan we nu doen?
We hebben nu twee fantastische theoretische ankers:
- Daniel Kim: De noodzaak van een helder maatschappelijk of individueel Doel en een meetbare Gap.
- Donella Meadows: Het concretiseren van System Traps (Verslaving, Succes naar de Succesvolle) en het sturen op de juiste Hefbomen (Informatie en Regels in plaats van getallen).
Ik stel voor dat we deze twee bronnen gaan gebruiken om een compleet nieuw voorbeelddiagram te ontwerpen. Zullen we dit direct toepassen op de casus van de kleine ondernemers, om te zien hoe we die plaat naar het allerhoogste systemische niveau kunnen tillen?
De prompt om nóg verder te gaan, mooi inzichtelijk hoe AI de kennis van de boeken omzet naar een instructie om een nog betere plaat te maken
Create a highly detailed, hand-drawn black-and-white systemic diagram (system dynamics map) in the clear, sketch-like artistic style of a ‘Rudy diagram’. The title at the top reads: “Kleine Ondernemers & De Papierval – Een Metasysteem van Verslaving en Uitsluiting”. The diagram must strictly use system dynamics notation: reinforcing loops labeled with (R) and balancing loops labeled with (B), using arrows with plus (+) and minus (-) signs to show causal directions.
The center of the page features a stressed freelance entrepreneur at a messy desk covered in a physical mountain of unopened envelopes and blue tax letters. A thought bubble above him reads: “Ik wilde alleen maar vrijheid en vakmanschap… Waarom zit ik in de klem?”
Structure the diagram around the following 4 distinct, interconnected system loops and structural frameworks based on classical systems thinking:
- THE CENTRAL MENTAL MODEL (The Iceberg Root)
- At the bottom of the page, draw a clear horizontal section labeled “DE ONDERSTROOM (Mental Models)”. Inside, show the entrepreneur’s core belief: [Overtuiging: “Ik ben vrij & eigen baas, dus ik doe wat ik wil”] +-> [Gedrag: Privé en zakelijk geld vermengen / uitstellen van administratie].
- This leads into the horizontal baseline: [Bruto is geen Netto / €0 saldo aan het einde van de maand], which injects a massive plus (+) arrow directly into the main loop R1.
- R1 – THE DESTRUCTIVE ADDICTION / BURDEN SHIFTING LOOP (The Papierval)
- A tightly closed, rotating circular loop in the center. [Administratieve Achterstand & Chaos] +-> [Verlies van Mentale Bandbreedte / Diepe Schaamte] +-> [Struisvogelgedrag: Post niet openmaken / Negeren van signalen] +-> [Automatische Forfaitaire Aanslagen & Boetes van de Belastingdienst] +-> [Snelle stijging van de schuld].
- The explosion of debt flows back to reinforce Administratieve Achterstand. This is a classic Meadows ‘Addiction Trap’: the short-term relief of hiding from the mail weakens the long-term capacity to handle the business.
- R2 – THE “SUCCESS TO THE SUCCESSFUL” EXTORTION LOOP (The Debt Industry Parasite)
- A sharp loop on the right, feeding like a parasite on R1. [Stijging van de schuld (R1)] +-> [Inschakeling van Incassobureaus en Deurwaarders] +-> [Wettelijke macht om gigantische proces- en rentekosten te stapelen (Een schuld van €200 groeit naar duizenden euro’s)].
- Draw a small sub-kader here with a crown icon labeled “De Schuld-Industrie”, showing an explicit note: “Het systeem beloont partijen die verdienen aan de escalatie van onkunde.”
- The output of this loop shoots a massive positive (+) arrow back into [Blijvende Problemen & Achterstand] in R1, closing the trap.
- B1 & B2 – THE LEVERAGE INTERVENTIONS (The OverRood Diagnostics & Homing Loops)
- At the bottom, a prominent blue balancing structure driven by a diagnostic filter (The Kim & Meadows Goal-Gap Analysis).
- Draw a distinct flowchart box labeled “INTAKE FILTER: Welk type ondernemer zit aan tafel?” splitting into three clear output paths:
A. [Pech of Ziekte?] -> [Tijdelijk stabiliseren / Overbruggen]
B. [Bewust op te grote voet / Lease-auto’s?] -> [Bedrijf direct stoppen & netjes afbouwen] -> (Arrow to: EXIT SYSTEM)
C. [Papier-onkunde / Systeem-verslaving?] -> Direct input into the active blue balancing loop [B1 – OverRood Interventie]. - The B1 Loop: [OverRood Trajectmanager] +-> [Temmen van de Papieren Tijgers (Pauzeren van R2/R3)] +-> [Herstel van Mentale Bandbreedte door Rust] –> [Structureel scheiden van privé/zakelijk (-)] –> [Warme overdracht naar Schuldhulpverlening].
- THE ULTIMATE SYSTEMIC THESIS (Bottom Right Margin)
- In a neat rectangular box in the bottom right corner, write the final synthesis: “THESE: Het probleem is niet het vakmanschap van de starter. De Papierval is een structurele valstrik waarin de overheid stuurt op getallen en boetes (zwakke hefboom), waardoor een schulden-industrie kan floreren op de administratieve verlamming van de burger. De enige echte hefboom is het herstellen van de directe informatiestroom.”
The overall aesthetic must be scannable at a glance, using hand-drawn arrows, clean geometric framing, and a balance between stark systemic concepts and human, empathetic character sketching.
Samen met nog wat extra wensen van mijn kant levert dit voorlopig de laatste en meest complexe versie op van de Papier-val casus voor de kleine ondernemers. Ik zie nog wat fouten en onleesbare teksten staan, maar besluit hier nu te stoppen omdat ik het te ondoorzichtig begin te vinden. Hier is het recept (vind ik) om weer een paar stappen terug te doen en te versimpelen, een mooi voorbeeld van een doorgeslagen verfijning die averechts werkt. Toch zitten er zeker ook een paar nieuwe pareltjes in de plaat die aparte uitwerking verdienen.
Ik heb nu leren inzien dat te veel informatie op een pagina ook een verslechtering kan betekenen. Door de bomen het bos niet meer zien, te veel detail, te veel beginpunten. Economen herkennen dat wel, in een wiskundig model kun je honderden vergelijkingen aan elkaar breien en er komt een serie getallen uit de bus. Zodra je dat gaat visualiseren, vergelijking voor vergelijking, blok voor blok, dan ontstaat het tegen deel van wat je hoopt, een ondoorzichtige spaghetti aan pijlen en verbanden. Hoe zouden we bovenstaande plaat kunnen opklaren, vereenvoudigen, zonder al te veel af te doen aan de nuances? Terug naar hoofdblokken, minder tekst, wat zijn de opties? Of zouden deelplaten een betere route zijn?
Yes, weer back on track, dat doet ie toch weer mooi!
En verdomd, ik moet mijn mening herzien, na de omzwervingen van handgetekend naar 2026-versie01 naar te complex 2026-versie-metboekjeswijsheid-ennogwatextravragenvanmijnkant, nu opschonen en terug naar de basis … en vermoedelijk gooit deze laatste versie weer hoge ogen! Waarom een omzwerving ondanks de verkeerde kant op toch weer zin heeft (gehad)!!
