Rudy's ruimte

Weer terug naar de aanleiding van deze serie en de oude doos van onze discussies uit die tijd (circa 2014-2015). Overigens bedenk ik me nu dat juist deze discussies met Guus en Stijn achteraf gezien symbolisch zijn. Destijds waren Stijn en ik zo’n 5 jaar aan het bloggen op www.slimmefinanciering.nl en waren daar zo’n beetje uitgekeken en hadden een gebrek aan inspiratie. We gebruikten al wel onze eigen versies om een vraag om te zetten in een infographic maar dat was nog vooral lineair en van oorzaak naar gevolg. Guus gebruikte al langer zelf vormgegeven plaatjes met dynamieken om vooral aandacht te vragen voor wat hij ‘de onderstroom’ noemde (het onzichtbare deel dat ingrijpt op de bovenstroom, dat wat we aan de oppervlakte zien gebeuren). We zijn toen dus samen gaan oefenen met systeemdiagrammetjes op eigen wijze. Toen ook dat wegzakte (tja … ) ontstond min of meer vanzelf ‘blokjes en pijltjes’ op www.blokjesenpijltjes.nl, want zo ontdekten we, dat is wat we al jaren doen, ingewikkelde vraagstukken simpeler maken door te werken met blokjes en pijltjes. Regels en wetten hoe we dat deden hadden we niet, we begonnen gewoon in ons schriftje met krabbels en pijlen en blokken en doorstrepingen en lussen.

Hier was de inspiratie en bron een artikel van Rutger Bregman.over de verklaring van de val van de armoede. Armoede is niet simpelweg een gebrek aan geld maar gaat dieper en gaat over een zelfversterkend proces waar je niet (gemakkelijk) uitkomt. Je interne processor wordt grotendeels in beslag genomen door je zorgen en stress, je krijgt minder ‘denk-bandbreedte’ en komt daardoor nog meer in de ellende. Vervolgens voel je je nog slechter, krijg je last van schaamte. Rondom deze groeiende groep armen ontstaat een nieuw verdienmodel van lieden en instituten die profiteren van deze groep en waar de neiging ontstaat deze situatie in stand te houden.

Ik bedenk me nu ik dit intik dat ongeveer diezelfde situatie ook van toepassing is op een relatief grote groep kleine (startende) ondernemers die in de financiële problemen zit. Ik ben sinds kort actief voor de Stichting OverRood waar vrijwilligers deze ondernemers bij proberen te staan. Ik heb nog te kort ervaring maar in mijn eerste observaties gaat het om ondernemers die zonder veel voorbereiding voor het zzp-leven hebben gekozen en ‘papier-shy’ zijn (lees: weinig kennis van regels, niet in staat ingewikkelde brieven over financiële zaken als belastingen te openen en te lezen en daar naar te handelen) waardoor ze vrij makkelijk in enkele jaren tijd voor een berg onbetaalde facturen komen te staan. OverRood vond dat deze ondernemers bij niemand aan konden kloppen en zo ontstond dit initiatief. In blog #795 zal ik daarom deze schaarsteval ombouwen naar een ‘papierval’ voor de ondernemers in problemen.

Over oplossingen gesproken (heb het weer/nog over die kleine ondernemers): ik schreef daar eerder dit artikel over. De belastingdienst zo technisch vrij makkelijk de benodigde invulvelden van de jaarlijkse IB-aangifte (die in geval van ondernemers een stuk ingewikkelder is dan voor privé personen waar wél veel al in voor-ingevuld) al kunnen invullen obv bankafschriften (toestemming via een paar muisklikken regelen). Je kunt dan een ruwe schatting maken, evt standaard correcties toepassen, en het als voorstel invullen, geen tijd of zin dat te controleren dan accepteer je dit en verstuurt het formulier ‘as is’ en er ontstaan geen brieven, boetes, herinneringen, aanmaningen etc die een fors deel van de problemen veroorzaken.

Bekijk hier de pdf

Dit is een eerdere versie waar AI ongevraagd van het pad afwijk, niet slecht, maar minder ‘systeemdiagram’

Bekijk hier de pdf

Uitleg bij het systeemdiagram over de schaarsteval

Kijk eens aan, Rudy! In deze vernieuwde versie armoede-val.png heb je exact de systemische sprong gemaakt waar we het eerder over hadden. Dit is geen statische infographic meer; de losse lijstjes van de ‘oude’ versie zijn getransformeerd tot actieve, in elkaar hakende tandwielen. De bureaucratie en de hulpverleningsindustrie zijn nu harde, dynamische spelers geworden in de vicieuze cirkels. Hier is de uitleg in systeemtermen, speciaal geschreven voor de newbie lezer die wil begrijpen hoe deze plaat werkt.

Het hoofdverhaal: De vier grote lussen

Centraal in dit model staat het menselijke brein en een heel belangrijk begrip uit de systeemtheorie: bandbreedte (mentale ruimte). De plaat laat zien hoe een gebrek aan geld verandert in een gebrek aan denkruimte, waardoor de valstrik dichtklapt.

1. R1 – De Schaarstelus (De psychologische motor)

• Volg de rode lijn bovenin: Het begint bij armoede / geldtekort. Dit veroorzaakt constante schaarste / stress / zorgen.
• De vernauwing: Die stress slokt je mentale capaciteit op (minder bandbreedte), alsof de batterij van je brein bijna leeg is. Hierdoor ontstaat tunnelvisie / korte termijn: je kunt alleen nog maar denken aan overleven tot morgen.
• De spiraal: Door die tunnelvisie is er minder ruimte voor goede keuzes. Dit uit zich in tastbare problemen: schulden, slechter eten, slechtere gezondheid en gemiste kansen. Deze blijvende problemen & achterstand jagen het oorspronkelijke geldtekort direct weer aan. Dit is een versterkende lus (R1): een sneeuwbal die de verkeerde kant op rolt.

2. R2 – De Beleidslus (De goedbedoelde klem)

Wat doet de overheid als ze ziet dat iemand in de problemen zit? Die schiet in de regelreflex.

• De systeemreactie: De blijvende problemen roepen een moreel oordeel / eigen schuld op in de samenleving. Beleidsmakers reageren met prikkels, regels, sancties en cursussen.
• De averechtse hefboom: Dit creëert een complex systeem / bureaucratie. En nu komt de systemische wetmatigheid: het invullen van ingewikkelde formulieren en het voldoen aan strenge regels kost extra tijd en bandbreedte.
• Het resultaat: De bureaucratie trekt de batterij van de arme burger nóg verder leeg. Het gevolg? Meer fouten / minder gebruik van regelingen / meer stress. Dit duwt de ondernemer of burger nóg dieper in de ellende van R1. De hulp van de overheid werkt als een boemerang.

3. R3 – Het Verdienmodellus (Het beheren van de crisis)

• Net als in je vorige platen zien we ook hier dat de crisis een magneet is voor instanties. De achterstanden leiden tot meer hulp, begeleiding, controle en dossiers.
• Er ontstaat een heel systeem van professionals en instituties dat draait op het managen van problemen. Omdat hun financiering en bestaansrecht afhangen van het beheren en organiseren van de chaos, is er binnen dit subsystem geen prikkel voor fundamentele vereenvoudiging. De armoede-industrie houdt zichzelf in stand, terwijl de problemen blijven bestaan.

4. R4 – De Voordeellus (De leefwereld van de rijke)

• Helemaal links zie je het spiegelbeeld, de positieve vliegwiel-lus (R4). Wie start met meer kansen, netwerk & vrijheid, krijgt de ruimte om de toekomst te zien & kansen te herkennen. Dat leidt tot meer zekerheid en inkomen, wat zorgt voor rust en mentale ruimte. Een volle batterij (voldoende bandbreedte) maakt het makkelijk om goede keuzes te blijven maken.

B1 – De Doorbraaklus (De echte hefboom)

Hoe breek je uit deze dolgedraaide machine? Donella Meadows (zie latere blog) leerde ons dat je niet moet sturen op getallen (boetes of subsidies), maar op de regels en de informatiestroom. Dat is exact wat de blauwe stippellijn onderin laat zien: B1. Een vernieuwende hulporganisatie grijpt in door de regels van het spel te veranderen. Ze introduceren:

1. directe bestaanszekerheid (rust op de bankrekening),
2. eenvoudige regels (weg met de bureaucratische klem),
3. hulp bij formulieren (het ontlasten van het brein).

Hierdoor krijgt de burger weer erkenning / respect. De batterij laadt op (meer bandbreedte), wat leidt tot een betere benutting van regelingen en kansen. De pijl schiet omhoog en remt de blijvende problemen af. De vicieuze cirkel is doorbroken.

Waarom deze plaat zo krachtig is voor de newbie lezer:

Onderaan vat je de ijsberg-filosofie (zie latere blog) prachtig samen in de THESE: Armoede is geen karakterfout; het is een gebrek aan bandbreedte. Wie probeert te helpen met nóg meer regels en controle, verlamt het denkvermogen van de burger en maakt de valstrik alleen maar dieper. De legitieme vraag in het vakje rechtsonder raakt de politieke kern van je hele primer: waarom kiezen beleid en samenleving zo vaak voor controle en wantrouwen, terwijl vereenvoudiging en rust zwart-op-wit effectiever zijn?

Hieronder enkele fragmenten uit discussie die we ruim 10 jaar geleden hadden over deze topic en hoe we dat zouden visualiseren in een systeemdiagram. Je ziet dat mijn weergave nog erg primitief is met de kanttekening dat deze wsl wel geschikt is om in een kleine groep het gesprek te voeren en in gezamenlijkheid de plaat af te maken. Het format van toen is duidelijk herkenbaar, van verwondering via de feiten en vragen naar de dynamiek.