Rudy's ruimte

Ik ga in deze serie over systeemdiagrammen weer terug naar de oude voorraad zoals Guus, Stijn en ik die meer dan 10 jaar geleden bespraken en waarvan ik de restanten onlangs per toeval aantrof. Kijk even terug hoe we daar gezamenlijk een aanpak of format voor hadden bedacht. Vaak is er een verwondering als startpunt. Iets wat je opvalt, waar je je over verwondert (eigenlijk ook de basis van Wait But Why van Tim Urban), dat kan een gesprek zijn of een observatie of een stuk in de krant etc. In dit geval was het weer een artikel van Rob Wijnberg waarin hij wederom op treffende wijze een duivels dilemma aankaart. Precies dat waar wij in het Westen aan verslaafd zijn (olie) en waar velen hun brood mee verdienen (lees: enorme belangen mee zijn gemoeid) is de basis van het subsidiëren van een ‘wereld’ die tegen je kan keren (deze keer in de vorm van terrorisme gericht op Westerse doelen). In zo’n geval (van ’terrorisme’, let op de ‘ ‘ want het is maar net vanuit welk perspectief je het bekijkt hoe je het noemt) volgt altijd de discussie om wel/niet hard op te treden. Maar ja, je kunt niet zonder olie. Verder houd je op die manier mogelijk dictaturen in stand, waar je in ieder geval in je uitspraken (een democratische wens, je wilt de kiezer niet van je vervreemden) tegen zou moeten keren (want rechtvaardigheid, het vrije woord etc). Hier het artikel van Rob Wijnberg wat nog helemaal is na te lezen en de moeite waard is.

Ik houd het kort: hierna het (geopolitieke) systeemdiagram met het olieverslaving/dictatuur-supporten dilemma, de uitleg bij dat diagram en het oer-schemaatje wat ik er ruim 10 jaar geleden snel bij schetste. Wat een verschil!

Bekijk hier de pdf

In de afbeelding laat je zien hoe je deze manier van denken kunt toepassen op geopolitiek van het hoogste niveau. De titel luidt: “Terrorisme, olie en het duivelse dilemma”. De subtitel vat de lekenuitleg eigenlijk al perfect samen: hoe olie-afhankelijkheid, dictatuur, armoede en korte-termijnpolitiek elkaar versterken. In het midden zie je een westerse politicus en een jonge man uit het Midden-Oosten, met een olievat tussen hen in. Het oppervlakte-verhaal in het nieuws gaat vaak over: wel of niet militair ingrijpen? Maar het diepere verhaal gaat over onze diepe olie-afhankelijkheid en de vicieuze cirkels die daardoor ontstaan. Hier is de uitleg voor de leek, opgeknipt in de vier grote lussen (de motoren van het probleem) en de mogelijke uitweg.

De vier destructieve lussen (Waarom het mis blijft gaan)

Het hele systeem draait op plusjes ($+$): elk stapje zorgt voor nóg meer van het volgende stapje.

1. R1: De Olieverslavingslus (Linksboven)

Dit is de economische motor.

• Het Westen is afhankelijk van olie.
• Omdat we die olie absoluut nodig hebben, hebben we een groot belang bij een stabiele olie-aanvoer.
• Om die aanvoer te garanderen, bieden we steun aan autoritaire regimes (dictaturen) of plegen we geopolitiek ingrijpen in die regio’s.
• Dit zorgt voor het behoud van onze olie-economie, waardoor onze afhankelijkheid in stand blijft. We houden dus dictators in het zadel voor onze eigen benzine en energie.

2. R2: De Hulpbronnenvloek & Armoede-extremismelus (Rechtsboven)

Dit laat zien wat die oliestroom met de lokale bevolking daar doet (“geen werk, geen hoop”).

• De dictators daar ontvangen miljarden aan oliedollars, zonder dat ze een brede belastingbasis nodig hebben. Ze hebben hun eigen volk dus financieel niet nodig.
• Dit leidt tot een zwakke democratie met weinig verantwoording, wat uitmondt in een harde dictatuur en uitsluiting.
• Dit veroorzaakt diepe armoede en perspectiefloosheid onder de bevolking.
• Combineer dat met een mannelijk jongerenoverschot en werkloosheid, en je krijgt sociale onrust en radicalisering. Jongeren zoeken hun heil in identiteit en geloof als toevlucht. Dit voedt uiteindelijk terrorisme, waarna het regime nóg harder gaat ingrijpen om de macht te behouden.

3. R3: De Geweldsspiraal tussen West en Oost (Linksonder)

Dit is de bekende actie-reactie-spiraal in de media.

• Een terroristische dreiging leidt tot westers militair ingrijpen (bommen en troepen).
• Dit militair ingrijpen veroorzaakt onbedoeld vernedering, chaos en burgerslachtoffers.
• Dat zaait diepe wrok en vergeldingsdrang bij de lokale bevolking, wat leidt tot nieuwe radicalisering. En die radicalisering zorgt weer voor een grotere terroristische dreiging richting het Westen. Wat je wegdrukt, komt elders weer op.

4. R4: Korte-termijn democratie in het Westen (Rechtsonder)

Waarom doorbreekt de westerse politiek dit niet? Door de wetten van de democratie (“de waan van de dag”).

• Westerse politici ervaren constante verkiezingsdruk. Ze willen herkozen worden.
• Dit dwingt hen tot een focus op zichtbare actie op de korte termijn. Ze moeten daadkracht tonen.
• De snelste manier om dat te doen is militair optreden (“Veilig nu!”, “Hard optreden!”).
• Dit versterkt de geopolitieke verstrengeling (we moeten de regio controleren), waardoor de olie-afhankelijkheid blijft bestaan. Omdat alle energie en miljarden naar defensie en korte-termijnpolitiek gaan, blijft er weinig ruimte over voor de energietransitie en de lange termijn.

B1: De Mogelijke Uitweg (De onderbroken lijn onderin)

Gelukkig tekent Rudy ook een ontsnappingsroute: de B1-correctielus. Deze is getekend met stippellijntjes omdat hij moeilijk en traag is, maar wel de enige echte uitweg.

• De sleutel ligt bij de energietransitie.
• Als we écht overstappen op duurzame energie, zorgt dat voor minder olie-afhankelijkheid.
• Dat leidt tot minder geopolitieke gijzeling en dus minder steun aan repressieve regimes.
• Als die regimes niet meer blind gesteund worden, ontstaat er meer ruimte voor normale economische en sociale ontwikkeling voor de lokale bevolking.
• Dat haalt de voedingsbodem voor extremisme weg, wat zorgt voor minder terreurdreiging. En dán ontstaat er eindelijk politieke ruimte voor lange-termijnbeleid.

De conclusie voor de leek

Rechtsonderin staan de harde wetmatigheden van dit model opgesomd: niet ingrijpen voelt gevaarlijk, maar wel ingrijpen voelt nieuwe tegenreacties. Olie is de giftige lijm die het Westen en het Midden-Oosten aan elkaar vastklinkt. De absolute kernboodschap staat in de grote balk onderaan:

“Het probleem is niet alleen terrorisme. Het systeem koppelt onze oliebehoefte aan hun dictatuur, armoede en radicalisering.”

Oppervlakte-oplossingen (zoals méér bommen gooien) bestrijden slechts de symptomen; zolang we olie nodig hebben, blijft de bron van het probleem gewoon doordraaien. Weer een prachtig, pijnlijk helder overzicht van hoe een mondiaal probleem in een vicieuze klem zit!

Hier de krabbel uit die tijd

Dit verhaal is terecht gekomen en terug te lezen op slimmefinanciering.nl.