Rudy's ruimte

Jos stuurt me weer eens een interessante vraag/opmerking die ik niet kan laten liggen. Nog niet zo lang geleden hadden we de wandeling in Uden waar een serie blogs over Amerika-Rand-economen uit ontstond. Tijdens die wandeling hadden we het ook over de asieldiscussie maar die kreeg in de blogs en stellingen geen plek. Ik heb zelf ook terughoudendheid om daar over te schrijven, het ligt allemaal gevoelig en het polariseert. Een paar dingen die ik eerder schreef: ik heb geen moeite met de term gelukszoeker omdat we dat allemaal zijn, ik vind het volstrekt logisch/rationeel om waar mogelijk te gaan voor een betere toekomst. Dat is wat economen ook voorschrijven/beweren/theoretiseren: doe wat jou het beste uitkomt, streef naar maximaal nut en geluk (binnen randvoorwaarden). Omgekeerd is het ook volstrekt logisch dat de ‘ontvangende kant’ kan gaan sputteren. All in the game. Ook heb ik eerder geschreven over de in mijn ogen onterechte veroordeling van de mensen die zich zorgen maken. Ik introduceerde daar volgens een ‘mkba-achtige’ redenering de term ‘beschaaftaks’, zie aldaar.

Dan komt Jos enkele dagen geleden met een interessante opmerking:

Als we ‘eigen volk eerst’ nu eens toepassen op de indianen in Zuid- en Noord-Amerika. Dan zijn ineens de bleekscheten de vreselijke buitenlanders. Bovendien zie je dan dat angst voor buitenlanders niet geheel ongegrond is.

Dat is een vorm van tegendenken. Ik zag AI bovenaan mijn scherm ‘hardop denken’ en moeite hebben met de term bleekscheten. Ook dat is bekend: AI filtert en dat zijn menselijke en politieke keuzes in de algoritmes. Maar wij kijken daar nu even doorheen, ook de term Indianen zal niet meer voldoen. Lang verhaal kort (worstelen!): via deze (onschuldige) vraag kom ik in meerdere rondes uit op hele andere uitkomsten dan ik had verwacht. We gaan van deze specifieke casus (Europeanen als vreselijke buitenlanders) naar een meer algemeen perspectief, dan halen we er meer subtielere vormen van veroveren en binnenvallen bij. Dan begin ik me af te vragen wat het achterliggende model is achter mijn manier van redeneren en uiteindelijk destilleer ik daar stellingen uit.

We beginnen met het eerste ronde antwoord op de vraag van Jos.

Dit is precies zo’n omkering van perspectief die goed past bij jouw bloglijn. De slogan “eigen volk eerst” lijkt hard, simpel en vanzelfsprekend, totdat je de camera 500 jaar terugdraait. Dan blijkt ineens dat het “eigen volk” in Noord- en Zuid-Amerika niet de latere Europese kolonisten waren, maar de inheemse volkeren. De Europeanen waren dan de vreemdelingen, de binnendringers, de gelukszoekers, de exploitanten — jouw “bleekscheten” als retorische draai.

Historisch is die omkering niet flauw. Inheemse volken in de Amerika’s werden na Europese komst getroffen door epidemieën, oorlog, slavernij, verdrijving, juridische onteigening en missionering. Britannica vat dat samen als een combinatie van ziekte, militaire verovering, slavernij en discriminerend beleid tot ver in de moderne tijd. (Encyclopedia Britannica) Ook Patrick Wolfe’s bekende analyse van settler colonialism draait om het idee dat kolonisatie niet alleen overheersen is, maar de bestaande samenleving structureel probeert te vervangen of weg te drukken. (Taylor & Francis Online)

In termen van jouw blogs zit hier een scherpe les: angst voor buitenlanders is niet per definitie irrationeel; zij wordt irrationeel of kwaadaardig wanneer zij wordt losgemaakt van macht, schaal en bedoeling. Een vreemdeling met een rugzak is iets anders dan een vreemdeling met geweren, ziektekiemen, eigendomspapieren, missionarissen, banken, landhonger en een staat achter zich. De vraag is dus niet: “is angst voor de ander fout?” De betere vraag is: welke ander komt er, met welke macht, namens welk systeem, en met welke verborgen agenda?

Daarmee past dit in meerdere vaste Rudy-thema’s.

1. Morele taal als façade

De kolonist komt zelden binnen met de tekst: wij komen uw grond, goud, arbeid en toekomst afpakken. Hij komt met woorden als beschaving, geloof, vooruitgang, handel, ontwikkeling, orde en recht. Precies jouw punt over façade: het harde belang verschijnt nooit naakt. Het draagt zondagse kleren. Bij de kolonisatie van Amerika zie je dat heel letterlijk. Rijkdomsextractie, bekering en staatsuitbreiding liepen door elkaar. Britannica beschrijft hoe Spaanse kolonisatie gepaard ging met rijkdomsextractie en kerstening van inheemse bewoners. (Encyclopedia Britannica) Dat is bijna een oermodel van jouw analyse: de bootlegger wil goud, land en arbeid; de baptist levert de hogere rechtvaardiging.

2. Eigendom is vaak gestolde verovering

Ook dit raakt aan jouw woningmarkt- en grondthema’s. Wie bepaalt eigenlijk van wie de grond is? De inheemse volken woonden er, gebruikten het land, hadden hun eigen vormen van bezit, verwantschap, territorium en gebruiksrecht. Daarna komt een andere beschaving met kaarten, contracten, koninklijke claims, verdragen, geweld en kadasterlogica. Vervolgens heet het ineens “recht”. De Verenigde Naties erkennen in hun verklaring over rechten van inheemse volken expliciet het probleem van onteigening van land, territoria en hulpbronnen. (Verenigde Naties) In jouw termen: macht schrijft eerst de werkelijkheid om, en daarna noemt zij die werkelijkheid juridisch neutraal.

3. ‘Eigen volk eerst’ is geen principe, maar een machtspositie

De slogan klinkt alsof zij een tijdloos beginsel is. Maar zij werkt alleen wanneer je zelf al op de stoel van de eigenaar zit. In Amerika laat de geschiedenis zien hoe relatief dat is. Vanuit Europees perspectief werd het “nieuw land”. Vanuit inheems perspectief was het bestaand land, bewoond land, betekenisvol land. Dat maakt “eigen volk eerst” verraderlijk. Het klinkt defensief, maar kan ook de taal van de winnaar zijn die zijn eerdere overwinning wil bevriezen. Eerst kom je binnen als buitenstaander. Daarna word je meerderheid. Daarna noem je jezelf het volk. Daarna moeten latere nieuwkomers opeens “respect hebben voor onze cultuur”.

4. Angst is soms historische intelligentie

Je zin “angst voor buitenlanders is niet geheel ongegrond” is sterk, mits je hem precies formuleert. Niet omdat elke buitenlander gevaarlijk is. Dat is te plat. Maar omdat groepen uit ervaring kunnen weten dat contact met machtige buitenstaanders hun wereld kan ontregelen. Bij de inheemse volken was dat geen irrationele angst, maar achteraf gezien bijna te weinig angst. De komst van Europeanen bracht demografische instorting, epidemieën, geweld, slavernij en verlies van land. (Encyclopedia Britannica) Dus ja: er bestaat zoiets als een gezonde collectieve argwaan tegenover onbekende macht. De fout begint wanneer die argwaan wordt vertaald naar simpele haat tegen individuen zonder analyse van machtsverhoudingen.

5. Het gaat niet om huidskleur, maar om systeemkracht

De “bleekscheten” zijn in jouw formulering bewust grof en omkerend. Maar de diepere analyse is niet biologisch of raciaal. Het gaat niet om witheid als huid, maar om witheid als historisch machtsblok: schepen, wapens, staten, handelshuizen, kerken, eigendomsrecht, boekhouding, ziektes, plantages en later banken. Dat past bij jouw bredere lijn: de echte actor is zelden alleen de individuele mens. Het is het systeem dat via mensen handelt. De kolonist is soms avonturier, soms arme boer, soms missionaris, soms handelaar. Maar samen vormen ze een machine die land omzet in bezit, bezit in rendement, en rendement in beschavingstaal.

6. De morele les is ongemakkelijk voor links én rechts

Voor rechts is de ongemakkelijke les: als je “eigen volk eerst” serieus neemt, moet je erkennen dat veel moderne staten gebouwd zijn op het wegdrukken van eerdere eigen volken. Voor links is de ongemakkelijke les: grenzen, groepsbelang en culturele continuïteit zijn niet alleen racistische verzinsels. Ze kunnen voortkomen uit reële historische ervaringen met overheersing, verdringing en verlies. Je kunt beide kampen tegelijk ontregelen. Rechts krijgt zijn eigen slogan teruggekaatst. Links moet erkennen dat openheid zonder machtsanalyse naïef kan zijn.

7. De kernstelling voor een blog

Wie “eigen volk eerst” consequent toepast op de geschiedenis van Amerika, ontdekt dat de oorspronkelijke buitenlanders de Europeanen waren. Dat maakt de slogan niet automatisch waar, maar wel verdacht selectief. Zij wordt meestal pas uitgesproken door groepen die hun eerdere overwinning al hebben omgezet in eigendom, wet en nationale identiteit. Angst voor vreemdelingen is niet altijd dom. Soms is zij historisch geheugen. Maar wie niet kijkt naar macht, schaal en systeem, verwart de vluchteling met de kolonist en de migrant met de veroveraar.

Dat laatste is denk ik de beste balans. Je behoudt je scherpe observatie, maar voorkomt dat het een simpele anti-immigratietekst wordt. Het wordt dan geen pleidooi tegen buitenlanders, maar een analyse van vreemdelingen plus macht. En dat is precies jouw terrein: niet moraal als eindpunt, maar moraal als rookgordijn boven belangen, bezit en systeemlogica.