844 Een buizen preamp met warme klank (2, vervolg)
In de vorige blog ging het over een buizen-voorversterker voor zelfbouw die aan een aantal wat afwijkende eisen moest voldoen. Bestaande voorversterkers voldoen (in mijn ervaring) vaak niet aan deze eisen. De meeste versterkers versterken te veel en dat is vervelend. Want de moderne bronnen geven 2V af en dan is versterking niet meer echt nodig. Daarom kunnen we beter spreken van een (actieve) verzwakker die het bron-signaal verzwakt en eventueel bewerkt doorsluist naar de eindversterker. Een versterker die zeg 10x versterkt bij die moderne bronnen zorgt ervoor dat je de potmeter nauwelijks meer kunt fijnstellen, het gaat meteen te hard en je komt niet verder dan standje ‘9 uur’. Een andere afwijkende eis is dat de versterker mag en moet ‘kleuren’, nog steeds een absolute no-go voor veel serieuze audiofielen. Ik heb mijn vorige artikel ook in een audio-Facebook-groep gedeeld en daar kwamen de reacties die ik vooraf al had voorspeld: een versterker mag niet kleuren, moet gewoon versterken zonder iets toe te voegen en klaar. Andere voorspelbare reacties die ik kreeg: er zitten fouten in de schema’s. Mensen lezen uiteraard niet het hele verhaal en springen meteen naar de plaatjes en schema’s en denken dan ‘hela, een fout, wat een prutser’. Ik heb die fouten bewust laten staan omdat ik ook wilde laten zien hoe lastig het nog voor AI is logische visuele schema’s te maken.
Nog even over die door mij gewenste kleuring. Ik heb ook respect voor de ‘rechte-lijners’ die wars zijn van klank-beïnvloeding, als je daar blij mee bent en van de muziek geniet, niks mis mee. Ik verloor dat plezier in het luisteren steeds meer. Dat heeft te maken met ouderdom, hoge tonen gaan vaker irriteren, maar ook kan en wil ik niet meer hard luisteren, dit wil zeggen naar iets met de pretentie het concert te reproduceren in de huiskamer. Ik luister nagenoeg altijd op een bescheiden gespreksniveau, vrij zacht dus. Als de muziek zo zacht staat, dan vallen de hoge en lage tonen als vanzelf weg omdat ons gehoor nu eenmaal zo werkt. Als je dus echt ‘recht’ (net na het oor waar de verwerking plaats vindt) wilt luisteren zul je moeten corrigeren. Dan hebben we nog de imperfecties in de opnames, in de akoestiek en ga zo maar door. Per saldo blijft of en welke correctie je nodig vindt een persoonlijke kwestie.

Hier nogmaals het (bijna goede) schema van de destijds in elkaar geknutselde buizen-preamp. Het bevat meerdere klankcorrecties die in een langdurig trial&error proces zijn ontstaan. Met LT Spice rekenen, onderdelen aanpassen, luisteren en zo on&on tot vervelens toe. De basis is en was de Europese gewoonte van de jaren 60/70 om de versterkers van een ‘contour’-regeling te voorzien. Vaak ook omdat er kleine speakertjes werden gebruikt die in het laag weinig meer presteerden en dan baat hadden bij wat extra hoempa-laag.
Gemini produceert op mijn verzoek (met terugwerkende kracht, destijds had ik uiteraard geen AI tot mijn beschikking) deze curve. Hij is wat minder uitgesproken dan de toenmalige Dual-Philips-etc versterkers maar heeft ook een softe u-vorm. Dit in tegenstelling tot de iets latere Japanse versterkers met loudness-knoppen. Daar ging het om een v-vormige correctie met steilere flanken. In mijn ervaring totaal onbruikbaar en heel vervelend om naar te luisteren. Waarom deden die Japanners dat dan? Goede vraag: volgens AI om de luisteraar in een snelle demo in de winkel te overdonderen, veel boem en sis verkoopt beter.

Mijn versterkertje uit 2018 met deze correctie was (om allerlei redenen, met name omdat ik meestal op een vast bescheiden volume luister) voorzien van een vast ingestelde kleuring/correctie. Dus niet uitschakelbaar en ook niet afhankelijk van de stand van de volumeknop. In de praktijk had ik er nooit last van, maar kon makkelijk uitwijken naar andere oplossingen. In het vorige artikel vroeg ik AI daarom hoe een dergelijke voorversterker met dezelfde wensenlijst er in 2026 uit zou kunnen zien. Uiteraard met precies dezelfde correctie van de klank als de grafiek van hierboven. Zo kreeg ik het voorstel om diezelfde buis lineair in te stellen en de correctie er aan vooraf te laten gaan. Omdat ik nog een exemplaar van een zelfde oude fabrieks-voorversterker NAS1240 heb staan (inclusief voldoende dozen met onderdelen en restpartijen, want ook dat is wel een doel bij mij, veul spul hergebruiken, is een leuke uitdaging), kon ik de verleiding niet weerstaan en ben de afgelopen weken een tweede exemplaar gaan knutselen. Ik zou nu ook meer gebruik maken van de aanwezige knoppen en schakelaars van de NAD zelf zonder de NAD onklaar te maken. Het resultaat is een nog steeds werkende transistor-NAD met veel lagere versterking die daarnaast ook een buizen-pre bevat. De toonregeling en loudness zijn voor beide versterkers te gebruiken én uitschakelbaar.
Hieronder mijn verslag aan de hand van enkele foto’s.

De Ali-print in de NAD1240 kast (versie 2026). De print die de 12V omhoog transformeert naar 250V heb ik verwijderd (gebruik een buizenvoeding met lager voltage in separate kast). De 1240 heeft 2 uitgangen (pre-outs) aan de achterkant, de ene blijft gewoon werken als reguliere 1240, de andere is voor de nieuwe buizen-pre. De Ali print is grotendeels gestript en van andere waardes voorzien.
Midden-onder zie je de potmeters voor lage en hoge tonen. Je ziet als je goed kijkt ook nog het hart van de NAD zitten: een opampje van een paar dubbeltjes, maar klinkt overigens verrassend goed. Ik heb vele NAD voorversterkers gehad in mijn leven, velen daarvan duurder en audiofieler dan deze, maar deze kwam voor mij altijd als betere uit de bus. AI kan dat verklaren, ook in deze NAD zitten al wat trucjes die de scherpe randjes van het geluid halen. Ik heb de forse versterking van de opamp naar beneden gehaald, kwestiev van wat weerstanden aanpassen.
Nog verder naar onderen een deel van de benen van de fotograaf die op een tegelvloer staat.
Eerdere experimenten met contour-werking. Hier een voorversterker-print uit een Dual CR-220 receiver waarvan ik de toonregeling hergebruik en nieuwe pots heb gemonteerd met aangepaste contour-componenten. Ik vond het resultaat gehoormatig tegenvallen. Ondanks dat ik via een voorverzwakker de contour traploos kan instellen en aanpassen vond ik het te lomp en zwaar klinken, wat ik ook voor eindversterker gebruikte. Ik kreeg niet de klank die deze print in de CR220 Dual kast wel voor elkaar leek te krijgen. Ik kan allerlei oorzaken bedenken maar ergens blijft het ook een raadsel.
Inmiddels kan ik AI vragen om mijn gewenste curve uitgaande van andere potmeters voor volume (moest ik gebruiken omdat de originele stuk was) te realiseren met de juiste onderdelen. Wat een kromme zin overigens, bewijs van handgeschreven tekst zonder AI. Dus dit versterkertje ga ik nog een keer aanpassen op die punten, wellicht dat het dan weer de moeite waard wordt om vaker naar te luisteren.


Wat een chaos! En die kroonstenen, bah, dat mag niet in audio. Laat ik zeggen dat het hier nog om een proef-opstelling ging. De 2018-versie: Ali-print waarvan ik alleen de 250v en 12v-buck voeding gebruik. De 6SN7 schakeling heb ik hier opnieuw opgebouwd op gaatjesprint. Ik was dit weer vergeten, en na openmaken van de kast na lange tijd verbaasd over de hoeveelheid onderdelen die gezamenlijk de contour-curve instellen.
Links zie je een deel van de slimme hoogspannings-voeding die van 12V 250V maakt. Dat is dus echte hoogspanning en volgens het boekje zoals een ECC82 of 6SN7 het beste zal werken. Inmiddels luister ik veel liever naar de lagere spanning van de aparte buizenvoeding die ik er bij heb gemaakt. Je luistert niet alleen naar totaal andere concepten maar ook naar andere instellingen van diezelfde buis. Vermoedelijk introduceert de buis met lagere spanning aangename harmonischen, en nu wijken we onbedoeld nog meer af van de ‘rechte-lijn-filosofie’. Niet alleen wordt het geluid gekleurd door de tooncorrectie maar ook door extra (aangenaam voor het oor) vervorming. De complexe schakelende voeding zal op zijn beurt ook wel vervorming toevoegen. Gemini kan die extra vervorming bij lagere spanning overigens netjes laten zien, het blijft allemaal beneden de 1% (uit mijn geheugen puttend, ik kies het liefst op gehoor).
Deel van schema van de originele NAD1240 preamp. Best complex vind ik, de toonregeling zit in de tegenkoppeling en veranderen van de algehele tegenkoppeling heeft zo ook weer invloed op de werking van die toonregeling. Ik heb meerdere AI’s laten rekenen aan deze schakeling maar noch ChatGPT, noch Claude, noch Gemini komen er fatsoenlijk uit, vol fouten en inconsistenties.
De NAD is een ideale kandidaat voor hergebruik van de kast, knoppen, schakelaars zonder dat je de NAD zelf onbruikbaar hoeft te maken.


De buizenvoeding die naar keuze 6SN7 of ECC82 bovenop heeft als gelijkrichter. Van binnen ook prints voor de symmetrische NAD-voeding van plus en minus 24V en een 12V power-supply (incl buck naar 6V naar keuze) voor de gloeidraden voor alle buizen. Dus nogmaals, best apart is dat het om een buizenvoeding gaat, buiten de kast dus geen brom en instraling door de trafo’s en schakelende voeding, maar los daarvan gebruik ik geen normale gelijkrichter als de EZ80/81 maar een volop verkrijgbare (Engelsen zeggen ‘common as muck’ ECC82 etc) die ik als dubbeldiode heb geschakeld. Hoewel ik niet de eerste ben die zoiets doet, heb ik het wel zelf bedacht, als ik nu zoek zie ik nog steeds weinig voorbeelden maar ze zijn er wel. Er zijn wel wat nadeeltjes tov een EZ80 (meer spanningsval bijvoorbeeld), maar vooral ook veel voordeeltjes, los dat ik het ook gewoon sexy en queer vind.
Bas en treble blijven naar keuze in gebruik voor zowel NAD als buis. Ook mono en bass-EQ ongewijzigd. De INFRA OFF knop heb ik hergebruikt om de toonregeling van de NAD in/uit te zetten en naar buis toe te leiden.


Volume en balans en keuze-selector en loudness blijven in gebruik, zowel voor NAD als voor ttp-2026. Low Level gebruik ik alleen voor de ttp omdat ik zo de sweet spot van de volume-stand kan benutten. De NAD is getransformeerd naar een (bijna) unity gain preamp zodat ik die ook kan gebruiken in de buizen-unit met toonregeling aan/uit. De loudness is aangepast aan de gewenste U-vorm van Europese jaren 60 snit. Maar dan in een gematigde en persoonlijke variant.
Dit soort adapters zijn erg handig bij knutselwerk. Van noval naar octal en andersom, van 6V naar 12V en andersom. Altijd goed opletten geblazen want er zijn fatale combi’s mogelijk waar je niet vrolijk van wordt. Zo gefabriekt dat ik op alle plekken zowel ECC82 (op 6 en op 12V) als 6SN7 en 12SN7 kan gebruiken, zowel voor signaal als voor voeding.
Zelf heb ik in de loop van jaren nogal wat vreemde aanpassingen/adapters gemaakt. De adapter hier op de foto is uiteraard een Ali-ding en zo netjes kan ik ze zelf niet maken. Ik heb mijn oude adapters bij elkaar geharkt en dankzij het gebrek aan enige documentatie heeft het me een paar uur gekost om terug te bedenken wat dat ding zou kunnen doen … ik zei al: fatale combi’s volop mogelijk.

Epiloog
Onverwachts ben ik de afgelopen maanden (weer) terecht gekomen in een zelfbouw-tornado. Weer heb ik mogen ontdekken hoeveel tijd en energie en aandacht dit vreet. Naast een sterk afgenomen interesse in audio, was dit ook wel een belangrijke reden de hobby met rust te laten. Toch was het ook wel fun en opnieuw leerzaam. Mijn doel was zeker ook AI te testen op de audio-dimensie. Tekeningen/schema’s maken staat nog in de kinderschoenen. Het analyseren van een toch simpel opamp-schema van de NAD is nog schier onmogelijk, er komt echt onzin uit, nauwelijks bruikbaar. De simulaties met de enkele buis gingen echter goed en het berekenen van de curves ging volgens mij van een leien dakje (Gemini was hier voor het eerst koning, ChatGPT en Claude lieten het afweten, stukken minder). Ik heb stapels apparatuur en meerdere voorversterkers van allerlei makelij maar deze twee rudymentaire apparaten ttp-2018 en ttp-2026 vervullen me met trots, ik kan er echte audiofielen mee tegen de haren in strijken want zij gruwen hiervan, zodat ik er zelf des te meer van kan genieten. Nieuw voor mij (dankzij de 2026-versie) is dat ik nu ook neutraal kan luisteren én een toonregeling naar keuze bovenop de contour/loudness heb. Hoeveel van deze NAD1240 kastjes in de wereld hebben dat voorrecht van hergebruik mogen smaken?